Bilxiginnaa: Humnaa Addaa Nannoo Oromiya fi Rayan Itisa Biyyaa walti Bu,udhan Ififis wall fixani Umatale Fixan

Bilxiginnaa: Humnaa Addaa Nannoo Oromiya fi Rayan Itisa Biyyaa walti Bu,udhan Ififis wall fixani Umatale Fixan

 

Jawar dhuguma amma Ethiopa filmani dhuga kan sagalen ummata it dhagayamtu ni gegeyfama jete ni yada?


Godina Booranatti Polisiin Oromiyaa fi Makkalakaayaan Dhukaasa Walirratti Banuun Dhagahame.


ሕገ-ወጥነትን በሕግ በመሸፈን፣ ጠንካራና ችግር መካች መንግሥት አይመሠረትም።

ምርጫን አዘግይቶ፣ የመንግሥት ዕድሜን ለማስቀጠል፣ አራት አማራጮችን በማንሳት፣ ከነዚህ መኃልም አንዱን መምረጡን፣ አብይና ‘መንግሥቱ’ ትናንት ይፋ አድርገዋል። የቀረቡት አማራጮችም፣ ፓርላማውን መበተን፣ የአስቸኳይ ጊዜ ሁኔታ ማወጅ፣ ሕገ-መንግሥት ማሻሻል፣ እና የሕገ-መንግሥት ትርጓሜን ከተርጓሚው አካል መሻት ናቸው።

ፓርላማ መበተንም፣ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ማወጅም፣ ሕገ-መንግሥት ማሻሻልም፣ ሆነ የሕገ-መንግሥት ትርጉም መሻት–ሁሉም–ያለ ምርጫ፣ ያለ ግልፅ ሕዝባዊ ድጋፍ፣ በሥልጣን ለመቆየት የሚያስችል የሕግ ሽፋን ፍለጋ እደሆነ፣ አሁን በ’መንግሥት’ በራሱ ግልፅ ሆኖ ተብራርቷል። ይሄም ያስፈለገው፣ የመንግሥት አለመኖር ተፈጥሮ ወይም መንግሥት ፈርሶ፣ የሥልጣን ክፍተት (power vacuum) እንዳይፈጠር፣ ወይም ሕጋዊ መሠረት የሌለው መንግሥት (lawless state) ሆኖ እንዳይቀጥል፣ ይልቁንም ለውጭ ትንኮሳም ሆነ ለወረርሽኙ–ወይም ለማንኛውም ሌላ አገራዊ አደጋ–እጅግ ተጋላጭ (vulnerable) ያልሆነ ጠንካራ መንግሥት ስለሚያስፈልግ ነው ተብሏል።

በቅድሚያ ቀዳሚ የሆኑ 3 ነጥቦችን እናስቀድም።

1. ቀድሞውኑ መንግሥት እንዲዳከም (ብሎም legally-technically እንዲከስም)፣ ሕጋዊ መሠረት እንዲያጣ ያደረገው፣ አብይና ብልጥግና የተባለው የትርምስ በድን አይደለምን? ይህንንስ ያደረጉት፣ ሕገመንግሥቱን በማንአለብኝነት በመጣስ (ሕገመንግሥቱን በመቆነጣጠር የሚሽሩ ኢ-ሕገመንግሥታዊ ሕግጋት በማውጣትና ሌሎች ተመሳሳይ እርምጃዎችን በመውሰድ)፣ ሕገ-መንግሥታዊ መብቶችንና መርሆችን በማንኳሰስ (undermine በማድረግ)፣ በሕገ-መንግሥቱ መሠረት ተመርጦ ሥልጣን የያዘን ፓርቲ በሕገ ወጥ መንገድ በማፍረስ፣ ሕጋዊ የምዝገባ መስፈርቶችን ሳያሟላ ‘ተፈጠረ’ በተባለ ሕገ-ወጥ ፓርቲ የመንግሥት ሥልጣን የያዘውን ፓርቲ ያለምንም አግባብ (unceremoniously) በመተካት፣ ወዘተ መንግሥትንም አኮስሶና አመንምኖ፣ ሕጋዊ የሥልጣን ክፍተት እንዲፈጠር ያደረገው፣ አብይና ጓዶቹ ናቸው።

2. ዴሞክራሲያዊ ሽግግሩን በማድፋፋት (mismanage በማድረግ)፣

ሀ) አገሪቱን ለጦርነት ትርምስ የዳረገው፤

ለ) መርህ-የለሽ፣ ኢ-ሕገመንግሥታዊና መረን የወጣ ግላዊ ከንቱነትን ያማከለ ‘ዲፕሎማሲ’ ላይ በመጠመድ፣ ዘላቂ አገራዊ ጥቅሞችንና ሉዓላዊ ማንነትን ለጥቃት ተጋላጭ እንዲሆኑ ያደረገው፤

ሐ) የግል ሥልጣንን ማስጠበቅን እንጂ አገራዊ ጥቅምን ያላማከለና አጓጉል የብድር፣ የንግድ፣ የእርዳታ፣ እና የኢንቨስትመንት ውሎች ለይ የተመሠረተ ኢኮኖሚያዊ ጥገኝነት ውስጥ የዘፈቀን፤

መ) ዘላቂ ስትራቴጂያዊ ትስስሮችንና ጥቅሞችን ያላማከለ (እዩኝ እዩኝ በሚል፣ ጥሬና ግርድፍ አሠራር)፣ የደህንነትና ወታደራዊ ጉድኝቶችን በመፈጸም፣ በዚህም geopolitical strategic blunder በመፈጸም፣ አሁን ላይ፣ አካባቢያዊም ዓለምአቀፋዊም ተአማኒነት (credibility) እንድናጣ ያደረገን፤

ሠ) በመርህ የተመራ የዴሞክራሲያዊ ሽግግር መርሐ-ግብር ባለመያዝ፣ ግልፅ የጊዜ ሰሌዳና ተቋማዊ ዝግጅትን ባለማድረግ፣ የሽግግር ሂደቱ ተስተጓግሎ፣ የፖለቲካ ምህዳሩ ጠብቦ፣ የፓርቲዎችና በአጠቃላይ የአገሪቱ የአደባባይ ሕይወት (public life) ተገማችነትና እርግጠኝነት አጥቶ፣ ሰላምና ጸጥታ ደፍርሶ፣ አካባቢው የትርምስና የጦርነት ቀጣና እንዲሆን ያደረገው፤

ወዘተ

… ይኸው የአብይ ቡድን እራሱ ነው።

3. የወረርሽኝ ችግር ከመፈጠሩ ቀደም ብሎም፣ ምርጫ ይኑር አይኑር እርግጠኝነትና ግልፅነት እንዳይኖር በማድረግ፣ ለሥልጣን ክፍተት መፈጠር ሁኔታዎችን በማመቻቸት መንግሥትን ያመነመነውም እራሱ አብይ (እና ብልጥግና የሚባለው ስብስቦሽ ውስጥና በዙሪያ የመሸገው ቡድን) ነው። ይሄንን “ሊፈጠር የሚችል የሥልጣን ክፍተት እንዴት አጭበርብረን ደፍነን ያለ ምርጫ እንሻገራለን?” እያሉ በማስላት ላይ እያሉ ነው የኮሮና ወረርሽኝ የተከሰተው እንጂ ዛሬ ድንገት በበሽታው መከሰት ምክንያት የተፈጠረ ችግር እንዳልሆነ አብይም፣ ቡድኑም ጠንቅቀው ያውቃሉ። አጋጣሚውን በመጠቀም፣ ሕዝቡንም ከወረርሽኝ ላይታደጉ፣ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አውጀው ያ የተለመደ “የጭለማ ሥራቸውን” በሕግ ጥላ ሥር ሲፈፅሙ ቆይተዋል። ይሄ አካሄድ የበለጠ የተሳለጠ እንዲሆንም፣ ምርጫ ቦርድ በፍጥነት “ምርጫ ማድረግ አልችልም!” ብሎ እሪታውን እንዲያቀልጥ አብይ እራሱ አድርጓል፣ አስደርጓል።

በዚህ ሁኔታ ውስጥ ሆኖ ነው እንግዴህ፣ ትናንትና አብይ ተቃዋሚዎችን ጠርቶ፣ ምን ሊያደርግ እንዳሰበ ለማሳወቅ (ለመመካከር አልነበረም! በፍፁም!)፣ በአጋጣሚውም በመጠቀም አንዳንድ ተቺዎቹን ለመስደብ፣ ሌሎችን ለማስፈራራት፣ ሌሎችንም ለማንኳሰስ፣ እና ከሁሉም በላይ፣ የሁሉንም የግዴታ-ውዴታ ድጋፍ ‘ለመጠየቅ’ ሲጥር (ወይም bully ሲያደርግ) የታየው።

የጌዲ (የዶ/ር ጌዲዎን ጢሞቴዎስ ማለቴ ነው) ድካም፣ እንደምንም በዚህ ለየት ያለና ‘እንግዳ’ የሆነ ወቅት (in this state of exception)፣ እንዴት አድርገን፣ በምን ዓይነት ስልትና ክህሎት፣ ሕግን የፖለቲካ–ወይም የሥልጣን–አገልጋይ (handmaiden of politics or power) እንደምናደርግ–በዚህም እንዴት አድርገን ሕገ-ወጥነትን ሕጋዊ ልባስ እንደምናጎናፅፈው–ለማሳየት ነበር። የሚችለውን አድርጓል።

የአብይ ጥረት ደግሞ፣ እንዴት አድርጎ ሕጉንም በመጠቀም የእሱ ‘መንግሥት’ ፀንቶ እንዲቀጥል ለማድረግ እንደሚፈልግና ተቃዋሚዎችም ይሄን በማወቅ እንዴት ለእሱ ፍላጎት ድጋፍ እንደሚያደርጉ እያስፈራራ ለማሳወቅ ነበር። (የሁለቱም ጥረት ከወረርሽኙ ጋር ምንም የቀጥታ ግንኙነት አልነበራቸውም።)

ልጅ አብይ፣ ሥልጣኑን ለማስቀጠል አማራጭ አድርጎ የወሰደው መንገድ፣ በቲፎዞዎቹ (በእነ መዓዛ አሸናፊ) በሚመራው የሕገ-መንግሥት አጣሪ ጉባኤ የሚሰጥ ትርጉማዊ ማብራሪያ በመጠየቅ ሥም፣ የሥልጣን ዕድሜን ማስቀጠል ነው። ከቀረቡት አማራጮች ሁሉ፣ ከሕገ-መንግሥት አተረጓጎም መርህና ሥነ-ሥርዓት አንፃር ሲታይ፣ ደካማውና የማያስኬደው አማራጭም ይሄው ነበር።

ለምን?

አንደኛ፣ ኢትዮጵያ ውስጥ መላምታዊ ጉዳይ ላይ (በተጨባጭ ባላከራከረ ጉዳይ ላይ) የትርጉም አሰሳ ማድረግ (abstract review) የሚፈቅድ ሕግም፣ አሠራርም፣ ልማድም የለም። ከዚህ በፊት፣ ለምሳሌ በዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ የፕሬዚዳንት ጥቅማጥቅም ማስከበር ጉዳይ ላይ፣ በኋላም፣ በአዲስአበባ ላይ ኦሮሚያ ያለውን ልዩ ጥቅም በሚመለከት ጥያቄ ላይ (አባዱላ በሚመራው ኦሮሚያ የቀረበ)፣ ወዘተ፣ የሕገመንግስት አጣሪ ጉባኤ “አያስቀርብም” የሚል ብይን ሲያስተላልፍ፣ ጉባኤውም ሆነ የፌደሬሽን ምክር ቤት፣ ተጨባጭ ክርክር ባልተነሳበት ጉዳይ ላይ ትርጉም በመስጠት “የምክር አገልግሎት አይሰጡም” በማለት ወስኖ፣ abstract review እንደማይቀበል ገልጿል። እንዲህ ያለ የጉባኤውና የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ደግሞ፣ በቀጣይነት በሚቀርቡ ተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ በአስገዳጅነት ተፈፃሚ እንደሆኑ በአዋጆቹ ውስጥ (አዋጅ ቁ. 250/2001 እና 251/2001) ውስጥ ተደንግጓል።

በመሆኑም፣ አሁንም ተጨባጭ ክርክር (case and controversy) ኖሮ፣ የነባራዊ ትርጉም አሰሳ (concrete review) የሚያስፈልግ ሁኔታ እስኪፈጠር ድረስ፣ ይሄ “ተርጉሙልን” የሚለው ጥያቄ ከመነሻው ውድቅ እንደሚሆን እሙን ነው። ውድቅ መሆንም አለበት። ጥያቄውን መቀበሉ ሕግን (ማለትም፣ አስገዳጅ precedent ን) ይጥሳልና።

ሁለተኛ፣ ሕገ-መንግሥታዊ ትርጉም እንድንሻ የሚያስገድድ ግልፅ ያልሆነ ሕግ፣ ወይም ሁኔታ፣ የለም። ትርጉም ደግሞ የሚያስፈልገው፣ ሕጉ ግልፅ እንዳይሆን ያደረጉ ሁኔታዎች (ለምሳሌ፣ አሻሚነት፣ ውስጣዊ የአንቀፆች ወይም የሕጎች ተቃርኖ፣ የሕጉ ዝምታ፣ ቢፈፀም ውጤቱ ፍፁም ወለፈንድ–absurd–እንዲሆን የሚያደርጉ ሁኔታዎች፣ ወዘተ) ሲኖር ነው። ይሄ ሁኔታ አሁን የለም።

በሕገ-መንግሥቱ መሠረት፣ የፓርላማው የሥራ ዘመን አምስት ዓመት ነው። ግልፅ ነው። የሥልጣን ዘመኑ ከማለቁ በፊት ምርጫ መካሄድ አለበት ይላል። ይሄም ግልፅ ነው። ሥልጣን የሚያዘው በሕገመንግሥታዊ መንገድ በሕዝብ በመመረጥ ብቻ እንደሆነ መርሆዎቹም (ቁ. 8 እና 9) በግልፅ ይደነግጋሉ። ሕዝብና አገር የምርጫ መብት (the right to democratic election)፣ ግለሰቦች ደግሞ የመምረጥና የመመረጥ መብት (the right to vote and the right to be elected) አላቸው (art 38). ምርጫ አለማካሄድ እነዚህን መብቶች ይጥሳል። ይሄም ግልፅ ነው።

ሕግ ግልፅ በሆነ ጊዜ ሁሉ፣ የሚጠበቀው፣ መተግበር (application) ነው እንጂ መተርጎም (interpretation) አይደለም።

ስለሆነም ለወትሮው ትክክለኛው፣ ተመራጩና ሎጂካሉ መፍትሄ፣ ምርጫ በየአምስት ዓመቱ ይካሄዳል በሚለው መሠረት ምርጫ ማካሄድ ብቻ ነው። ነገር ግን፣ እንደተባለው፣ በወረርሺኝ ምክንያት ማካሄድ የማይቻልባቸው አካባቢዎች ካሉና ይሄም ምርጫውን የሚያደናቅፍ ከሆነ፣ ለዚህ የሚጠቅም የልዩ ሁኔታ አንቀጽ (የexception clause) በማሻሻያ መልክ መጨመርና መቀጠል ይገባል። (ለዚህ ደግሞ ልምድም አለ። ትናንት አብይ እንደጠቀሰው የታክስ ጉዳይን በሚመለከት ሳይሆን፣ የሕዝብ ቆጠራ በምርጫ ዓመት ላይ ተደርቦ በሚውል ጊዜ፣ የቆጠራውን ዘመን ማስተላለፍን በሚመለከት በ2004 [በ1997 ዓም] የተደረገው ማሻሻያ ለዚህ ምሳሌ ነው።)

በመሆኑም፣ ይሄ ጉዳይ ምንም የሕገ-መንግሥት ትርጉም የሚያስፈልገው አሻሚ ጉዳይ አይደለምና፣ አብይ የሕገ-መንግሥት ትርጉም እንሻበታለን ማለቱ፣ ፍፁም ተቀባይነት የሌለው ጉዳይ ነው።

ይበልጥ ተቀባይነት የሌለው ግን፣ የአገር ሉዓላዊነት ላይ የተቃጣ ችግር (ጦርነት) ያለ በማስመሰል፣ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ከጠላት አገር ጋር እየሰሩ እንደሆነ በመናገር (ከጸረ-ኢትዮጵያ ኃይሎች ጋር ካልተጎራረስኩ፣ ካልተሳሳምኩ እያለ እሽኮለሌ የሚውለው እራሱ!)፣ ተቃዋሚዎች በሽፍታነት ላይ እንደተሰማሩ በማስመሰል ለማስፈራራት መሞከሩ (መንግሥታዊ ሽፍትነትን ሙያው አድርጎ ሕዝብን ሲያሸብር፣ ንብረት ሲያዘርፍ፣ መስጊድና ሌሎች ቤተእምነቶችን ሲያቃጥል፣ ማሳ በእሳት ሲያወድም፣ መንደሮችን ሲያጋይ፣ ሕዝብ ሲያፈናቅል፣ መንገድ ሲያዘጋ፣ መገናኛና ኔትወርክ ሲዘጋ፣ የመሬት ወረራ ሲያስፈፅም፣ ወዘተ የሚውለው የእሱ ጦርና ልዩ ኃይል!)፣ እና በዚህ ምክንያት “ሕገወጥም ቢሆን ጠንካራ መንግሥት” እንደሚያስፈልግ በድንፋታ መደስኮሩ ነው።

ጠንካራ መንግሥት፣ ሕጋዊ መንግሥት ብቻ ነው። ጠንካራ መንግሥት ሕዝባዊ መሠረት፣ ተቀባይነትና ድጋፍ ያለው መንግሥት ብቻ ነው። ጠንካራና ብርቱ መንግሥት፣ በዴሞክራሲያዊ መንገድ በሕዝብ ተመርጦ የሕዝብ ይሁንታ በሰባሰብ፣ የማስተዳደር አቅም (mandate) ያካበተ መንግሥት ብቻ ነው።

በምርጫ ተወዳድሮ ባለመመረጡ ምክንያት፣ ሕዝባዊ መሠረት፣ ድጋፍ፣ ተቀባይነት፣ እና የሕዝብ አመኔታ የሌለው መንግሥት፣ ምንም ዓይነት የሕግ ሽፋን ቢሰጠው ጠንካራ መንግሥት ሊሆን አይችልም።

በሕገ-መንግሥት ተርጓሚ አካል ቡራኬ የሚጠነክር ጠንካራ መንግሥት አይኖርም። ሕገወጥነትን በሕግ ጥላ መከለል ይቻል ይሆናል፤ ጠንካራ መንግሥትን መመሥረት ግን አይቻልም።

አሁንም፣ ትክክለኛ አማራጭ አልተመረጠም። አሁንም ከሕገወጥነት የሚያወጣ አቅጣጫን አልተከተልንም። በተለይ በተቃዋሚዎች ላይ የተቃጣው ንቀትና ማስፈራራት፣ እንዲሁም አማራጭ ያልሆነውን ‘አማራጭ’ ለመምረጥ መወሰኑና በዚህ መንገድ ዕድሜ ለማስቀጠል መቁረጡ፣ ከሕገወጥ ፖለቲካና ከብልጥግና ትርምስ ለመውጣት የሚደረገው ትግልና የሚወስደው ጊዜ ረጅም መሆኑን ያመላክታል።

(የክልሎች ምርጫ ጉዳይ ከዚህ ተለይቶ መታየት አለበት የሚለውን ደግሞ በቀጣይ ፖስት እመለስበታለሁ።)

Via: Tsegaye Ararssa