Awwaala Hacaaluu eenyutu murteessa? Aadaan maal jetti?

Awwaala Hacaaluu eenyutu murteessa? Aadaan maal jetti?

Waa’ee dhimma awwaala Hacaaluu ilaalchisee dubbii deddeemtu irratti waan jennu qabaannus gadda keenyaa fi kan maatii xiqqoollee haa cabsannu jenneeti callifne. Amma garuu dubbachuun dirqii taate. Yeroonis geesse fakkaatti. Waan lamatu yeroo kanatti akkan dubbii kana kaasu na dirqe.

Tokko, mootummaan nafxanyaa Abiy Ahmadiin durfamu sababa kanaan jaalleewwan fi abbootii qabsoo Hacaaluu hidhuurra darbee ragaa irratti funaanaa jiraachuu isaa fi

Lammaffaan, namoonni aadaa Oromoo waabeffatanii bakka awwaalasaa kan murteessu maatiidha isa jedhu fudhachiisuuf fiigaa jiraachuudha.

Egaa jarana kan dubbannuu yoo waa’ee aadaa Oromooti ta’e aadaa Oromootti ilmi kan gosaati. Har’a erga Oromoon baballatee sadarkaa sabaa (nation) ga’e kanattimmoo ilmi kan sabaati jechuu ni dandeenya. Ammaaf garuu akkuma aadaa dudhaan jettutti gosa isa jedhu fayyadameen yaadakoo ibsadha.

Ilma Oromoon tokko dhalche guyyaa dhalaterraa kaasee kan itti gaafatamummaa qabu gosa malee abbaa fooniin dhalche ykn haadha miti. Gosaaf dhalate, gosatu guddifata, gosatu leenjifata, gosatu bobbaafata, gosatu tikfata. Ilmi tokko beekaa haa ta’uu wallaalaa, goota haa ta’uu lun’dha kan itti gaafatamus gosa. Lun’dhii fi wallaalaan maqaa gosaa nyaatti waan ta’eef.

Goota isaa akka itti bobbaafate, bakkaa fi akka itti jalaa wareegames kan beeku gosa. Yoo wareegamus gosa jalaa wareegame malee abbaa fi haadha isaarraa qofaa miti. Kan awwaallatus gosa, kan gumaa baafatus gosa. kan wareegamee gumaas baasu haadhaaf abbaa, obboleessa foonii fi obboleetti ykn haadha warraa isaa miti. Oromoon kana beekaaf Hacaaluuf jecha dhibbootaan wareegamee kumootaan gumaa baafate. Hacaaluuf ga’aa ta’uu baatus.

Awwaala ilma isaas ilaalchisee qeyee inni itti awwaalamu – bakka dhalootasaa ykn kan abbaasaa ykn qeyee madda gosaa ykn bakka inni itti hojjete ykn lolee lolchiisetti haa ta’u jedhee kan mari’atus ta’e kan murteessu gosa malee maatii miti. Maatiin fooniin dhalchanii fi duukaallee dhalatani gosa gidduu taa’anii akka nam tokkeetti fedhii fi filannaa isaanii ibsatu. Hawwii ofii lallabatu. Murtii gosaa fudhatanii bakka gosti awwaallatutti duukaa awwaallatu malee anatu dhalchee fi dhaleen anatu murteessaan tasumaa aadaa Oromoo keessa hin jirtu. Akkas jechuun mataan isaa aadaan nama gaafachiifti.

Quba qabaadhaa kanan dubbachaa jiru aadaa Oromoo bara bidir-dhoqqee miti. Kanin himaa jiru aadaa Oromoon harrallee ittiin bulaa jiruu.

Warri “aadaa keenyatti awwaala ilmasaa abbaaf haadhatu murteeffata” nuun jechaa jiru kun aadaa eenyuu nutti himaa jiruree? Isaanumti ha deebisani malee maal abbaakoon beeka!! Ammas Irran deebi’a. Akka aadaan Oromoo jettutti haalaa fi bakka awwaala gootasaa (ilmasaa) kan murteeffatu gosaa fi gosa qofa. Kanaafuu

Tokkoffaa, Aadaa Oromoo waabeffattanii awwaala Goota-sabaa gooticha Hacaaluu Hundeessaa kan murteessu maatii fi haadha warraatti nuun hin jedhiinaa. Yoo aadaa biraa haasa’aa jirtu ta’emmoo maqaa dhayaatii aadaa abaluutti akkasi nuun jedhaa.

Lammaffaa, Ilmaan Oromoo Hacaaluun:
– bakka itti gootummaadhaan keessa garmaame, bakka diina fuuldura dhaabbatee ijasaa barbadaa itti babaasee haqa himee haqa mure, bakka inni ekeraa gooftaa isaanii kan diinni akka waaqaa itti sagaddu salphisee seenaa Oromoo gadi baase fi bakka sababa kana godheefimmoo diinni keenya tarsiimoo (gantuu keessa keenyaa fayyadamtee) nu jalatti leenca keenya galaafatte – Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhanii falmanii fi kanaafillee wareegaman ilmaan keenya qaqqaalii aadaa Oromoo waabeffachuun nu jalatti hin abaariinaa.

Kun aad-maleedha. Aad-malee qofaa miti kun sabicha deddeebisanii ajjeesuutti jirtuutii nurraa dhaabbadha adaraa. Hacaaluus irra deddeebitanii hin ajjeesiinaa. Seenaa maatiis hin xureessinaa.

Ilmaan Orommoo du’a lammataa ajjeesuuf jettanii sobaan yakkitanii hidhaatti darartanis nuuf hiikaa. Yoo Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhaniirus ta’e gootummaa fi beektota aadaa ta’uu isaanii mullisa malee hin qaanfachiisu. Hiikaa!! Hiikuu baattan gumaa dabaltuuti hikaa.

Dave Abdiwaaq


Baay’ee garaa nama guba.
Kuni erga inni gaaffii fi deebii OMN wajjin godhee booda gara dhihaa irraa kan bilbilamee fi dha.Worku Seboka

Diinni qabsoo Oromoo Abbaa Duulaa fi OPDOdha. Har’a ilma isaa Abiyootitu Oromoo fixaa jira.kan Leenjise nama kanadha.
የኦሮሞ ቀንደኛ ጠላት አባ ዱላና ኦህዴድ ነው።
የኦሮሞ የትግል ካንሰር ከሆኑት አንዱ ይህ ጅብ ነው።

Dave Abdiwaaq


ወገን የእምዬን ወደ አብዬ ማድረጉ ይበልጥ ለኦሮሞ ህዝብና ለሌሎች ብሄር ብሄረሰቦች ያላችሁን ንቀት ያመላክታል።
ለመሆኑ “ኦሮሙማ አማርኛን ማጥፋት ” የሚል ዘመቻ ከየት የመጣ ፍብረካ ነው። ከጥንት ጀምሮ የኦሮሞን ማንነት ለመደምሰስ የሄዳችሁበትን መንገድ እንዴት መለስ ብላቹ ሳትመለከቱት አውቆ የተኛን መቀስቀስ ስለሚከብድ አባቶቻቹ ኦሮሞነትን ለማጥፋት የተጓዙበትን መንገድ ልናስታውሳቹ ግድ ይላል።
.
“……….ለኡትዮጵያ አንድነት ሲባል የኦሮሞን ማንነት ማጥፋት………..”
.
ይህን ከላይ ያለውን ሀሳብ ለአጼ ሀይለስላሴ ያቀረበው በ1933 ከቤልጅግ አገር
በማህበራዊ ሳይንስ በሁለተኛ ድግሪ
ተመርቆ የመጣው አቶ ተድላ ኃይሌ ከውጪ ሀገር ትምህርቱ መልስ የትምህርቱ ዋና ጭብጥ አድርጎ ለኃይለስላሴ መንግስት ያቀረበው ምክረ ሀሳብ ነው።
.
አቶ ተድላ ኃይሌ በዘመኑ የኢትዮጵያ የትምህርት ሚኒስቴር ሚኒስትር የነበሩ
በአቶ ሳህሌ ፀዳሉ እንዲሁም በጠቅላይ
ሚንስትሩ አክሊሉ ሀብተወልድ በኩል ዓላማውን በስራ ላይ ለማዋል ተጠቅመዋል።
.
ምን ነበር ዓላማው?
ፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ “Pioneer of change in Ethiopia.” በሚለው መጽሀፋቸው እንዳስቀመጡት እንደወረደ ተቀራራቢ ትርጉሙ እነሆ:-
“የኢትዮጵያ ነገስታት ኦሮሞዎችን በተመለከተ ሶስት ዓማራጮች አሏቸው:-
1ኛ ሁሉንም ኦሮሞ ሀብት አልባ ባሮች ማድረግ
2ኛ ኦሮሞን ወደ አማራነት በመቀየር (Assimilation) ማንነቱን ማጥፋት
3ኛ እኛ በምንመድበውና ለእኛ ዓላማ የሚሰሩ ኦሮሞዎችን መርጠን በመሾም በእጅ አዙር እናስተዳድራቸው የሚል ሲሆን አንደኛውንና ሶስተኛውን አማራጮች መጠቀም ለአውሮፓ ቅኝ ገዢዎች ጠቃሚ ቢሆንም በእኛ ሁኔታ ጠቃሚ አይደለም።
ስለሆነም የእኛ ዋና ዓላማ ሁለተኛው ምርጫ የኦሮሞን ማንነት ወደ አማራነት መቀየር (Assimilate) ማድረግ ይሁን “እንዴት ሆኖ ስራ ላይ ይውላል ለተባለው ጥያቄ የአቶ ተድላ መልስ

1ኛ በስርዓተ ትምህርት በኩል የአማርኛ ቋንቋና የአማራ ባህል ኣንዲስፋፋ ማድረግ።
2ኛ አማርኛ የሚናገሩ ወታደሮችን በኦሮሞዎች ውስጥ ማስፈርና ከኦሮሞዎች ውስጥ የሚመለመሉ ወታደሮችም አማርኛ ብቻ እንዲናገሩ ማድረግ።

3ኛ በኦሮሞ ምድር የሰፈሩ ወታደሮች የኦሮሞ ሴቶችን እንዲያገቡና አማርኛ መናገር እንዲያስተምሩ ማድረግ ሲሆን ከዚህም ጋር ማናቸውም የመንግስት መስሪያ ቤቶች ማለትም የአስተዳደር ፣ የዳኝነት፣ የምጣኔ ሀብት ድርጅቶች ሁሉ የኦሮሞን ማንነትን በማጥፋት ላይ እንዲያተኩሩ ማድረግ፣ ጠቅላይ ግዛቶች ወይም የአስተዳደር ክፍሎችም ለዚህ ማንነት የማጥፋት ዘመቻ በሚያመች መንገድ እንደገና እንዲሸነሸኑ ይደረግ ከዚህም በተጨማሪ የኦሮሞዎችን ብዛት ለመበረዝ አማራዎችን በተለያዩ የኦሮሞ ክፍሎች ውስጥ ማስፈር፣ እንዲሁም ትግሬዎች የኩሽ ቋንቋዎችን ቶሎ ስለማይለምዱ እነሱንም ማስፈር ያስፈልጋል።
.
” ኦሮሞነትን ማጥፋት ዘመቻ በምንም ምክንያት የማይታለፍ (imperative)
የመጀመሪያው አጀንዳችን ካልሆነና ማንነታቸውን ይዘው እንዲቆዩ ከተፈቀደ
አማራና ኦሮሞ ወደፊት ሁለት የተለያዩና የሚቀናቀኑ መንግስቶች ሊመሰርቱ
ይችላሉ”ካሉ ቦሀላ አቶ ተድላ በመቀጠል “ኦሮሞዎችን ዘመናዊ ትምህርትና የውጪ ቋንቋ ማስተማር የኦሮሞን ብሄረኝነት ስለሚያሳድግ ኦሮሞዎች እንግሊዘኛ ፣ ጣሊያንኛ ወይም ፈረንሳይኛ እንዳይማሩ ጥንቃቄ ያስፈልጋል”
.
የአቶ ተድላ ኃይሌ ምክር በምን መልኩ ወደ ተግባር ተቀየረ አቶ ተድላ ኃይሌ እንዲህ ይላል “ይህንን የኦሮሞ ማንነት (Assimilate) መለወጥ ደግሞ ንጉሳችን ዳግማዊ ምንሊክ ለእነ ራስ ጎበና፣ ለእነ ፊታውራሪ ኃብተጊዮር ስና ….ለእነ ደጃዝማች ገ/
እግዜብሔር ሞሮዳ ስልጣን በመስጠትና ኦሮሞነታቸውን በመለወጥ አሳይተውናል”
.
ከፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ጋር እንቀጥላለን
“Entrusting the education of the Oromo to the English, the Italian or the French could therefore only end up in nurturing Oromo nationalism.”
2005 :page 132-140
.
በአቶ ተድላ ምሁራዊ ምክር :- የተጠናከሩት በዘመኑ የኢትዮጵያ የትምህርት ሚኒስቴር የነበሩት የአቶ ሳህሌ ፀዳሉ ደግሞ በ1933 የሚኒስተርነት ስልጣናቸውን ተጠቅመው
የሚከተለውን ፀረ- ሰው ልጅ መብት ገፋፊ አዋጅ አወጁ
” ያገር ጉልበት አንድነት ነው አንድነትንም የሚወልደው ቋንቋ ልማድና ሃይማኖት
ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያ ቀዳማዊ መሆኗን

ለማስመስከር አንድነቷንም ለማፅናት እስከ አሁን በቆየው ልማዳችን ተማሪ ቤቶቻችንን አስፍተን ቋንቋችንንና ሃይማኖታችንን በመላው በኢትዮጵያ ግዛት በአዋጅ እንዘርጋው ይህ ካልሆነ እስከመቼውም ድረስ አንድነት አይገኝም”
በመላው በኢትዮጵያ ግዛት ለስጋዊና ለመንፈሳዊ ስራ ያማርኛና የግዕዝ ቋንቋ
ብቻ በህግ ፀንተው እንዲኖሩ ሌላው ማናቸውም የአረማውያን ቋንቋ ( የኦሮምኛን ጨምሮ 84 ብሄሬሰቦችን ቋንቋ መሆኑ ነው) ሁሉ እንዲደመሰስ ማድረግ ያስፈልጋል” በማለት አቶ ሳህሌ ፀዳሉ በመቀጠል ” ሚሲዎኖች ትምህርት ቤቶች እና ሆስፒታሎችንም ቢሆን እንዳይከፍቱ መከልከል ያስፈልጋል ከከፈቱም የውጭ ቋንቋ መማርም ቢሆን እድሉ ለኢትዮጵያዊያን መሰጠት አለበት”ይላሉ። (ልብ እንበል ኢትዮጵያ ውስጥ የሚከፈት ትምህርት ቤት ተለይቶ ለኢትዮጵያዊያን መሰጠት አለበት ይላሉ እነዚህ ኢትዮጵያዊያን እነማን ናቸው?)
.

እንግዲህ ይቺ ናት” ኢትዮጵያዊነት” እየተባለ ቀን ከሌት እንደበቀቀን የሚዘመርላት።

ኦሮሞነቴን ያላከበረች ኢትዮጵያ ፈጽሞ ህልም ናት።


Waraana akka bineensaatti yaadu Oromoo irratti bobbaaste, Oromoo humnaan bituu hin dandeessu!!

Gudina Fituma Edosa