EBC : በኦሮሞ ህዝብ ዘንድ በምልክትነት ስለሚወሰደው ኦዳ ምን ያህል ያውቃሉ? ኦሮሞዎች ለምንስ በምልክትነት ሊጠቀሙት ወደዱ፡፡ በኦዳ ስር የሚከወኑ ጉዳዮች እና እሴቶችስ ምንድናቸው?

#EBC በኦሮሞ ህዝብ ዘንድ በምልክትነት ስለሚወሰደው ኦዳ ምን ያህል ያውቃሉ? ኦሮሞዎች ለምንስ በምልክትነት ሊጠቀሙት ወደዱ፡፡
በኦዳ ስር የሚከወኑ ጉዳዮች እና እሴቶችስ ምንድናቸው?

በአባ ሚራ

“የምስጋናና ትህትና ስነ ስርአት
የንጽህናና የብልጽግና ክብረ በዓል፤
የአብሮነት፣ አንድነትና የፍቅር ነጋሪት፤”

እሬቻ ማለት ምንም (oromedia)-እንኳን ቀጥተኛ የአማርኛ ትርጉም ባይኖረውም ‘ምህለላ’ ምስጋና’ የሚለው የቃል ፊቺ ይገልጸዎል። በዋቄፈና ስርአትም ይህ ባህላዊ የምስጋና ቀን ከዘመን መለዎጫ ጋር የተቆራኘና ከወቅቶች ሽግግር እንደየ ኢሬቻ አይነት ይለያያል።
በመሆኑም እሬቻ የኦሮሞ ህዝብ የባህል፣ማንነትና፣ እምነት እሴቶች የያዘ ጥልቅ የአገርና የዓለም ትሩፋት ነዉ። ኢሬቻ በወቅትና በቦታዎች ስናየው በሁለት ይመደባል :-

#ኢሬቻ_መልካ /ኢሬቻ ብራ

የመርበብ ምስጋና በእውቅ ቦታዎች በውሃ ሙላቶች
ላይ የሚከናወን ሲሆን፣ በአዲስ አመት አልያም ከክረምት ወቅት ወደ በልግ ወቅት የሽግግር ወቅት በጠራና በተረጋጋ የምንጭ ውሃ ቦታዎች የሚፈፀም የምስጋና ስርአት ነው።
ይህም በአብዛኛው በወርሃ መስከረም ከሁለተኛ እስከ አራተኛ ሳምንት ይፈጸማል። በስፋት በአውራ የምስጋና ቦታዎች ቢሾፍቱ ሃይቆች በአርሰዴ የሚፈፀመው ታላቁ ማሳያ ነው።

#ኢሬቸ_ቱሉ / ኢሬቻ አርፋሳ

ይህ የምስጋና ቦታ ከስሙ እንደምንረዳው የተራራ(ቱሉ) ላይ ምስጋና ነው። በወቅቱም በቦታም በተቃራኒው ጊዜና ቦታ ይደረጋል። ይህ ምስጋና ከበጋ ወደ ፀደይ መግቢያ የተራሮች ልምላሜና አሮንጒዴ መጀመሪ ወቅት ነው። ከአምቦ 60 ኪሎ ሜትር በጂባት የተራራ ሰንሰለቶች ላይ የሚፈፀመው አንዱና ታላቅ የምስጋና በአል ነው።
ዛሬ ላይ በቢሾፍቱ፣ የሆራ ሀርሰዲ እሬቻ መልካ በመላ ኦሮሞ የሚከበር፣ የኦሮሞ ብሄራዊ ክብረ በዓል ነዉ። ቢሄራዊ ክብረ ባአላት ሃይማኖታዊ አልያም ሀገራዊ በአላት ሊሆኑ ይችላሉ። መስቀል፤ ጥምቀት፤ፋሲካ፤ ኢድ አልፈጥር ፣ኢድ አላዳሃ…ከሃይማኖታዊ ባአልነት በጅጉ ባልተናነሰ የመላ ኢትዩጵያ የባህልና ስነ ህዝብ ባህሪያት ነጸብራቅ እሴቶቻችን ናቸው። በተመሳሳይ እንደ ቢሄርና ቢሄረሰቦች መገለጫ ኢሬቻ ፤ ጫምበላላ፤ አሸንድየ/አሸንዳ/ሶለንና የመሳሰሉ ሌሎች ቢሄራዊ በአላት የየክልሉ በአላት ከመሆነ የመላ አገሪቱ ቡሎም በአለም የቱሪስት መስህብነት የወል ማንነታችን መገለጫ ወደ መሆን ማበልጸጉና አገራዊ እውቅና ለመስጠት መትጋት ተገቢ ነው።

#እሬቻ የፖለቲካ ትሩፋት መገለጫ አይደለም።

ኢሬቻ በፖለቲካ እና በሃይማኖት አመለካከት እና እምነት የተወሰነ ባለቤት ያለው በዓል አይደለም። በክርስትያንና በሙስሊም እንዲሁም በኦሮሞ ዋቄፈታዎች የእኩልነት የአንድነት በአል ነው። ምናልባትም ሁሉም ሃይማኖቶች በተናጥል ከነበራቸው የምስጋና ጊዜና እለት በአንድነት የሚገናኙበት ባህላዊ የምስጋና ስርአት ኢሬቻ ብቻ ነው።
ከጥቂት ጊዜት ወዲህ የኦሮሞ የትግል ማቀንቀኛና የኢትዮጵያ መንግስታት ጥላቻና የትግል አማራጭ ወደ መሆን የመጣ ቢሆንም በየትኛውም አለም ህዝባዊ በአላት እንዲቀጭጩ አልያም ለፍረጃ መዳረግ አልያም ለፈጣሪ ቶኪቻ ዎቃ የሚደረግ ምስጋናን ወደ ሰልፍና ተቃውሞ መቀየር ተገቢ አይደለም። በተለይ በ2009 የተከሰተው የሞት እልቂት አደጋ ዘግናኝና እጅግ አጠልሺ ነበር፤ አለማቀፋዊ እውቅናም ሊቸረው የነበረውን ተነሳሽነት አጠልሽቶ አልፏል። በተቃራኒው የ2010 የተሳካ በራሱ በባለቤቱ ህዝብ ከሰላም እስከ ስነ ስርአት ክንዎኔ በተሳካ ተፈጽሟል።
በያዝነውም አመት የሚከበረው እሬቻ በሀዩ፣ በአባ ሙዳ፣ በአባ ቦኩ፣ በሃdha ሲቄ እና በፎሌዎች ሰላም ማስከበር ሰላምና ወግን በያዘ ምርቃት ይደምቃል፤

#በመንጻት ቀንም የአባቶች ምርቃት

ጥላቻ ፤ ቂምና በቀል በናንተ ዘንድ ቦታ አይኑረዉ፣
የወጣው በሰላም ይግባ የገባው በሰላም ይረፍ ሰላም ለናንተ ሁሉ፣ ለወገን ሁሉ ይሁን፣
ሰላም ለምድር ይሁን፣
ሰላም ለፍጥረት ሁሉ ይሁን፣
በዚህም በዋቃ ፊት በምስክርነት ቁሙ፤
በእሬቻ አባቶችና እናቶች፣ ቄሮ-ቀሬ ያለፈዉን ዘመን ከአዲሱ ዓመት ጋር እያገናኙ ዋቃን ያመሰግናሉ፣ ያቅዳሉ። የዘንድሮዉ እሬቻ፣ እሁድ፣ መስከረም 20፣ 2011 ዓ.ም ሲከበር፣ ምስጋናና እቅድ ይኖረዋል። ያድርሰን፣ እንገናኛለን፣ እንሰማለን!

#ሁላችንም ለምስጋና ተጠርተናል!
ፈጣሪ አገራችንን ሰላምና ፍቅር ያብዛላት!!


Polotikaan qushaashaa dha. Kan kaleessa diinaa har’a fira, kan har’a firaa bor diina tahuu mala. Aktivistoonni Tigraay yaada Oromoo firoomfachuurratti wal falmii keessa seenuu argaa jirra. Kana kan fide sochiin warra sirna dheengaddaa deebisuu barbaaduu hammaachaa deemuu isaati. Akkuman guyyaa lama dura katabee ture lakkuma sochiin warra Amaariffa dubbatuu cimaa deemeen tarsiimoon siyaasaa Oromoo fi warra Tigraay daandii tokkorra bu’aa deema. Amma akka argaa jirrutti garuu aktivistoonni jaraa yaadaan bakka lama jiru. Gama tokkoon warra qabsoon Oromoo durattis haqa ture, mirga sabummaa keenyaa eegee kan nuun deemu Oromoo dha malee Amaara miti warra jedhutu jira. Gama kaaniin ammoo warra Amaaras yoo jibbanillee Oromoo irraas sodaa qabanii fi olaantummaa Wayyaanee buqqisuu isaatti haaloo qabatanii jirantu hiriire.

Armaan gaditti suuraan mul’atu kun hiriira Tigirootaa olitti kaase kana ni calaqqisa. Kan jalqabarra jiruu fi suuraa Jawaar ofirraa qabu humna warra Oromoo waliin tumsa godhachuu barbaaduu bakka bu’a. Gareen kun Jawaariin gara Tigraayitti afeeruu barbaada. Jawaar yoo hayyama isaa tahe ulfinaan Maqaleetti simatamee akka waliin maryannu haalli mijaahuu qaba jedha. Suuraan lammaffaa irratti mul’atu ammoo kan warra yaada kana mormuuti. Qabiyyeen barruu kanaa akkas jedha:
“Jawaar Maqalee University keessatti argamee aktivistoota Tigiraay waliin maryachuu fi achumaanis Tigiraay keessaa bakkoota tokko tokko daaw’achuuf akka jiru dhageenye. Jawaartu dhufe jedhanii simannaa addaa godhuufiin hin barbaachisu. Akka nama taraa tokkotti dhufuuf ni danda’a. Kana bira dabranii kabaja itti godhanii wacuun garuu waggoota dabran keessatti ajaja isaatiin obboleeyyan keenya Tigirootaa Oromiyaa keessatti haala suukaneessaadhaan ajjeefamanii fi qabeenya isaanii barbadeeffame irratti qoosuu dha.”

Kana irraa kaanee yeroo laallu Jawaar jara waliin maryachuun deeggaramaa tahuyyuu, yeroo kanatti gara sana deemuun isaa garuu akka kootti filatamaa miti. Amma hafuura Habashoota kaanii qofa laallee jara kana waliin wal amannee walitti deemuun yeroo isaa miti. Jarri kun afaaniin dhimma kana irratti bakka lamatti waan qoodaman fakkaataniyyuu, olaantummaan murna isaanii akka buqqa’u gochuuf qabsoo godhame keessatti qoodni Jawaar murteessaa akka ture ni beeku. Kanaafuu Jawaar waliin hariiroo tolfachuu hawwuun isaanii xiiqii ilmaan Nafxenyaaf yoo tahe malee ammatti garaan isaanii nutti fayyeetii miti. Haalli ilmaan Nafxenyaa yoo kana caalaa hammaataa deemeef hiree jara kala waliin hojjechuuf qabnu kana ammaa caalaa guddachuu ni mala. Ammatti garuu Jawaar akka gara sana hin deemne gorfamuu qaba.

Yaya Beshir